Czy kultura ma nas rozwijać — czy tylko zajmować?

Kiedyś chcieliśmy od bohaterów odwagi, charakteru, przemiany i drogi do celu. Dziś coraz częściej dostajemy postacie zmęczone, cyniczne, uwikłane, pijące, bezradne albo pogodzone z bylejakością. I warto zapytać: czy współczesna kultura jeszcze pokazuje, jak żyć — czy przede wszystkim pomaga nam nie myśleć o tym, jak żyjemy?

Nie chodzi o to, żeby każda książka była poradnikiem, każda piosenka hymnem motywacyjnym, a każdy film kończył się zwycięstwem bohatera.

Sztuka ma prawo pokazywać ciemność.

Molestowanie. Manipulację. Przemoc. Toksyczne związki. Uzależnienia. Upadek.

Problem zaczyna się wtedy, gdy pokazuje je bez drogi wyjścia.

Kiedy bohater nie dojrzewa, nie walczy, nie nazywa krzywdy, nie uczy się stawiać granic. Kiedy zamiast przemiany dostajemy tylko kolejną porcję beznadziei.

Gdzie podziali się bohaterowie, których chciało się naśladować?

Dynamiczny bohater nie musi być idealny.

Może się bać. Może przegrać. Może popełnić fatalny błąd.

Ale powinien się zmieniać.

To właśnie dlatego historie o ludziach, którzy wychodzą z biedy, przeciwstawiają się manipulacji, kończą destrukcyjną relację, walczą o własną firmę, naukę, sport albo artystyczne marzenie, potrafią zostać z nami na lata.

Nie dlatego, że są „pozytywne”.

Dlatego, że pokazują sprawczość.

Współczesna popkultura często wybiera łatwiejszy skrót: skandal zamiast rozwoju, autodestrukcję zamiast charakteru, konsumpcję zamiast ambicji.

Alkohol jako najprostszy scenariusz emocji

Szczególnie łatwo zauważyć, jak często alkohol funkcjonuje w kulturze jako gotowa odpowiedź na wszystko.

Smutek? Napij się.

Impreza? Napij się.

Rozstanie? Napij się.

Brak odwagi? Napij się.

Tymczasem normalizowanie alkoholu w kulturze i marketingu nie jest obojętne. WHO wskazuje, że środowiska, w których picie jest stale obecne i kulturowo akceptowane, mogą wpływać na postawy wobec alkoholu, szczególnie wśród młodych ludzi. (Światowa Organizacja Zdrowia)

Dlatego tekst piosenki, serialowa scena czy influencer z kieliszkiem nie muszą być „tylko rozrywką”. Powtarzane wystarczająco często budują określony obraz normalności.

A gdzie historie o rozpoznawaniu manipulacji?

Tu współczesna kultura mogłaby robić znacznie więcej.

Pokazywać kobietę, która nie tylko cierpi w toksycznym związku, lecz zaczyna rozumieć mechanizm manipulacji.

Nastolatkę, która potrafi rozpoznać presję.

Pracownika, który przeciwstawia się mobbingowi.

Osobę wykorzystaną seksualnie, która nie zostaje sprowadzona do roli bezradnej ofiary, lecz odzyskuje kontrolę nad własnym życiem.

Takie historie nie muszą być cukierkowe.

Mogą być brutalnie prawdziwe.

Ale powinny pozostawiać odbiorcę z czymś więcej niż przekonaniem, że świat jest paskudny i niczego nie da się zmienić.

Czy ktoś chce, żebyśmy mieli mniejsze marzenia?

Tu trzeba uważać z prostą odpowiedzią.

Łatwo powiedzieć: „systemowi” albo politykom wygodniej jest, kiedy człowiek zajmuje się celebrytami, zakupami i skandalami zamiast własnymi ambicjami. Nie ma jednak podstaw, by przedstawiać to jako jeden udowodniony, centralnie sterowany plan.

Istnieje za to znacznie prostszy mechanizm.

Uwaga jest towarem.

Media, platformy, reklama i część popkultury konkurują o nasze zainteresowanie. To, co łatwo wywołuje emocję — skandal, seks, konflikt, luksus, zazdrość, strach — może być atrakcyjniejsze komercyjnie niż dwugodzinna opowieść o cierpliwej pracy nad sobą. WHO zwraca również uwagę na skalę komercyjnego marketingu produktów szkodliwych oraz jego obecność w przestrzeni cyfrowej. (Światowa Organizacja Zdrowia)

Nie potrzeba więc tajnego gabinetu, w którym ktoś postanawia: „Polacy mają nie mieć ambicji”.

Wystarczy kultura, która zaczyna wynagradzać to, co najłatwiej sprzedać.

Od marzenia do pudełka

I wtedy marzenie może rzeczywiście skurczyć się do rozmiaru ekranu telefonu.

Zamiast: czego chcę się nauczyć?

— co dziś zrobiła celebrytka?

Zamiast: co mogę stworzyć?

— kto z kim się pokłócił?

Zamiast: gdzie chcę być za pięć lat?

— co pokazał Pudelek, Kozaczek czy kolejny profil plotkarski?

To nie znaczy, że nie wolno czytać plotek.

Znaczy tylko, że jeśli cudze życie zaczyna zajmować więcej miejsca niż własne, rozrywka przestaje być odpoczynkiem.

Staje się substytutem życia.

Potrzebujemy kultury, po której chce się czegoś więcej

Nie kultury idealnych ludzi.

Kultury rozwoju.

Bohaterów, którzy uczą się mówić „nie”.

Ludzi, którzy dostrzegają manipulację.

Postaci, które wychodzą z uzależnienia zamiast robić z niego atrakcyjny rekwizyt.

Kobiet, które nie muszą zostać uratowane, bo same odzyskują sprawczość.

Mężczyzn, którzy potrafią być silni bez przemocy.

Ludzi, którzy zaczynają od zera i dochodzą gdzieś dzięki pracy, dyscyplinie, relacjom i charakterowi.

Bo kultura nie musi mówić nam, jak mamy żyć.

Ale dobrze, jeśli od czasu do czasu przypomina nam, że możemy żyć większym życiem niż to, które mieści się między kolejnym skandalem, promocją, kieliszkiem i przewijaniem ekranu.

Rozrywka nie jest problemem. Problem zaczyna się wtedy, gdy zamiast poszerzać nasze życie — zmniejsza nasze marzenia.