Wulgaryzm i infantylność znów w modzie. Jak Doda, Bedoes i Łatwogang zostali patronami współczesnego bezguścia

Polska kultura popularna od lat ma pewien problem z dorosłością. Nie chodzi nawet o to, że lubi przesadę, błyskotki, skandal i głośne deklaracje. To jeszcze można by wybaczyć — show-biznes bez odrobiny próżności byłby przecież jak wesele bez rosołu: niby możliwe, ale jakoś smutno. Problem polega na tym, że w ostatnich latach infantylność przestała być wstydliwym dodatkiem do popkultury. Stała się jej znakiem firmowym.

Żyjemy w czasach, w których sukces coraz częściej mierzy się nie talentem, konsekwencją ani głębią przekazu, lecz decybelami. Kto głośniej krzyczy, ten ma rację. Kto mocniej przeklina, ten jest „autentyczny”. Kto robi z siebie widowisko, ten zyskuje status idola. I tak na ołtarzu masowej uwagi pojawia się osobliwa trójca: Doda — doświadczona kapłanka plastikowego patosu — oraz Bedoes i Łatwogang, przedstawiciele młodszej generacji internetowego spektaklu, w którym treść bywa sprawą drugorzędną, a czasem wręcz przeszkadzającą.

Ich wspólny mianownik jest dość prosty: wulgaryzm przyprawiony infantylnością. Mieszanka tania, łatwa w produkcji i wyjątkowo skuteczna. Jak fast food dla emocji — człowiek wie, że to niezdrowe, ale algorytm już podsunął dokładkę.

Doda, czyli wieczna młodość w wersji krzykliwej

Doda przez lata nauczyła część odbiorców, że chamstwo można nazwać „charakterem”, brak taktu — „szczerością”, a publiczne awantury — „siłą kobiety”. Oczywiście każdy ma prawo do scenicznej kreacji. Problem zaczyna się wtedy, gdy kreacja zostaje pomylona z dojrzałością.

Artystka od dawna balansuje między wizerunkiem silnej kobiety a estetyką wiecznej dramy. To, co dla jednych jest bezkompromisowością, dla innych wygląda jak nieustanna ucieczka od zwykłej, dorosłej rozmowy. Można zakładać drogie kreacje, występować w telewizji, mówić o doświadczeniu i niezależności, ale jeśli fundamentem przekazu pozostaje krzyk, prowokacja i publiczne rozliczanie świata ze swoich emocji, trudno mówić o klasie.

Doda zbudowała figurę kobiety, która nie prosi o uwagę — ona ją wymusza. I trzeba przyznać: robi to skutecznie. Tyle że skuteczność nie zawsze jest dowodem wartości. Czasem jest tylko dowodem na to, że w Polsce wystarczy dobrze opakować hałas, by nazwano go osobowością.

Bedoes, czyli wrażliwość na sterydach i bluzg jako interpunkcja

Młodsze pokolenie dostało swoich nowych proroków. Jednym z nich jest Bedoes — artysta, który potrafi w jednej chwili używać języka agresywnego, dosadnego, pełnego wulgaryzmów, a chwilę później występować w roli rzecznika pokolenia poranionych dusz. Ten kontrast sam w sobie mógłby być ciekawy. W końcu człowiek bywa sprzeczny. Problem w tym, że w popkulturze sprzeczność bardzo często staje się strategią marketingową.

Bedoes sprzedaje emocjonalność w wersji stadionowej: dużo huku, dużo patosu, dużo gestów. Wulgaryzm pełni tu funkcję nie tylko języka, ale niemal dekoracji scenicznej. Ma udowodnić autentyczność. Ma powiedzieć: „jestem prawdziwy, bo nie filtruję emocji”. Tyle że nie każda niefiltrowana emocja jest głęboka. Czasem jest po prostu nieopanowana.

W tej formule dorosłość zostaje zastąpiona spektaklem przeżyć. Krzyczę, więc czuję. Przeklinam, więc jestem szczery. Płaczę publicznie, więc jestem wrażliwy. Tupię nogą, więc świat mnie skrzywdził. To wszystko może działać na publiczność, szczególnie młodą, spragnioną identyfikacji i prostych emocjonalnych komunikatów. Ale z boku wygląda to czasem jak teatr wielkich uczuć grany w szkolnej świetlicy, tylko z większym budżetem i lepszym nagłośnieniem.

Łatwogang, czyli triumf pustego contentu

Jeśli Doda jest symbolem skandalu opakowanego w show-biznes, a Bedoes symbolem patosu z domieszką agresji, to Łatwogang reprezentuje coś jeszcze innego: epokę treści, które nie muszą znaczyć absolutnie nic, by przyciągać tłumy.

Wielodniowe transmisje, absurdalne wyzwania, powtarzalne akcje, internetowe eksperymenty na granicy żartu i zmęczenia materiału — oto nowa forma widowiska. Dawniej człowiek musiał mieć talent, warsztat, głos, pióro, pomysł albo przynajmniej charyzmę. Dziś czasem wystarczy wytrzymałość, kamera i gotowość do robienia rzeczy, których sensu nikt nie potrafi wyjaśnić, ale wszyscy klikają, bo „coś się dzieje”.

Łatwogang jest symbolem epoki, w której samo trwanie przed kamerą staje się osiągnięciem. Nie trzeba budować narracji, nie trzeba mieć treści, nie trzeba nawet udawać głębi. Wystarczy być dostęp­nym. Algorytm nie pyta przecież o wartość. Algorytm pyta, czy widz został na kolejne trzy sekundy.

A widz zostaje. Czasem z ciekawości. Czasem z nudy. Czasem dlatego, że świat tak przyspieszył, iż absurd zaczął wyglądać jak odpoczynek.

Nowa religia uwagi

Doda, Bedoes i Łatwogang są różni, ale łączy ich jedna ważna rzecz: doskonale odnaleźli się w kulturze, która nagradza przesadę. Wulgaryzm nie jest już marginesem. Stał się językiem mainstreamu. Infantylność nie jest już czymś, z czego się wyrasta. Stała się stylem komunikacji. A brak dojrzałości bywa przedstawiany jako bunt, szczerość albo „bycie sobą”.

To wygodne. Bo dorosłość wymaga wysiłku. Trzeba ważyć słowa, brać odpowiedzialność, odróżniać emocję od argumentu, odróżniać szczerość od bezczelności, a ekspresję od ekshibicjonizmu. Tymczasem kultura masowa proponuje znacznie prostszy pakiet: krzycz, przeklinaj, wzruszaj się nad sobą i nazwij to autentycznością.

Efekt? Coraz więcej młodych ludzi dostaje przekaz, że do bycia zauważonym nie potrzeba ani wiedzy, ani klasy, ani charakteru. Wystarczy widowiskowość. Najlepiej głośna, wulgarna, emocjonalnie rozchwiana i łatwa do pocięcia na krótkie filmiki.

Największy paradoks: inteligentni młodzi ludzie i infantylne treści

Najtrudniej zrozumieć jedno: jak to możliwe, że inteligentna młodzież, często oczytana, błyskotliwa, wrażliwa społecznie i doskonale poruszająca się po świecie mediów, nie zawsze dostrzega czegoś, co widać właściwie na pierwszy rzut oka — że znaczna część tych treści jest zwyczajnie infantylna i wulgarna.

Jak połączyć wysokie aspiracje młodych ludzi z fascynacją przekazem, który często sprowadza emocje do krzyku, humor do wygłupu, a autentyczność do braku hamulców? Być może odpowiedź jest niewygodna: młodzież nie zawsze wybiera te treści dlatego, że uważa je za mądre. Czasem wybiera je dlatego, że są łatwe, szybkie, wspólnotowe i natychmiastowe. Dają poczucie uczestnictwa. Pozwalają być „na bieżąco”. Nie wymagają wysiłku, a jednak oferują emocjonalny bodziec.

To właśnie największy sukces współczesnego bezguścia: nie musi przekonywać, że jest wartościowe. Wystarczy, że jest wszędzie.

I tu zaczyna się prawdziwy problem. Bo kultura nie upada wtedy, gdy pojawia się w niej głupota. Głupota była zawsze i często miała znakomitą frekwencję. Kultura zaczyna upadać wtedy, gdy przestajemy odróżniać głupotę od odwagi, wulgaryzm od szczerości, a infantylność od wolności.

A kiedy to się stanie, nie potrzeba już cenzury, spisku ani wielkiego planu ogłupiania społeczeństwa. Wystarczy telefon, algorytm i ktoś, kto przez kilka godzin będzie robił z siebie widowisko.

Publiczność sama kupi popcorn.